Nuance

Deze zomer fietste ik met mijn man twee weken door Noord-Holland, Friesland en Overijssel. Wat een prachtig land is Nederland toch. Dorpjes, haventjes, de Wadden, rivieren; elke dag was het landschap anders, maar altijd mooi. Al snel werd ik mij bewust van de verscheidenheid in boerderijen waar we langsfietsten. Mooie huizen met uniforme gevels en daklijsten, in elke regio anders. Stallen, vaak leeg, de koeien liepen veelal buiten. Kippen die op het erf scharrelden, stalletjes aan de weg met fruit, eieren en dahlia’s. Hier en daar al een enkele pompoen. Verderop in het weiland stonden de koeien. De typisch Nederlandse zwart-witte soorten, maar ook roodbonte, of geheel witte en natuurlijk de bijna oranje Limousin koeien. Ik ben dol op koeien, dus alleen al dag na dag langs weilanden vol koeien fietsen maakte mijn vakantie tot een feest.

’s Avonds was er veel tijd om te lezen. Ik las onder andere Dit is mijn hof, van Chris De Stoop. Het is een schrijnend verslag van de teloorgang van de boerderij van zijn familie. Hij beschrijft hoe in Zeeuws-Vlaanderen al decennia geleden eerst de ene na de andere regel opgelegd werd aan de boeren, in het belang van het behoud van de natuur, waardoor het steeds moeilijker werd om bestaanszekerheid te behouden. Daarna volgden onteigeningen om nieuwe natuur ruim baan te geven. Nieuwe natuur die soms tegen de klippen op aangelegd werd, zonder dat de bewoners uit de regio naar die natuur verlangden. Voor hen was het boerenland de natuur. De mesthoop op het erf was iets om trots op te zijn. Nu werd diezelfde mest steeds vaker bestempeld als de veroorzaker van de achteruitgang van de biodiversiteit. 

Het stikstofvraagstuk, de maatregelen, de oplossingen, de protesten; ik kreeg het allemaal mee de afgelopen jaren. Verbijsterd stond ik met mijn fiets aan de hand te kijken naar een stoet van tractoren, luid toeterend op weg naar Den Haag. Ik zag de beelden van de blokkades op snelwegen en in de hofstad. Met weerzin keek ik naar de felheid van de vooral mannen en jongens die protesteerden. Ik stond aan de kant van de natuur. Die boeren, die kregen terecht allerlei stikstofeisen opgelegd, vond ik. 

Nuance. Die is vaak ver te zoeken in dit soort kwesties. Vooral als het toch een beetje een ver van je bed show is. Alleen als mijn kapster, wier vader boer was en stallen vol koeien had, vertelde over hoe het voor hen was: het zware werk, de geringe inkomsten, de eisen die steeds meer aan hen gesteld werden, kwam die wereld een beetje dichterbij. Daarna volgde een serie in NRC waarin boerenfamilies vertelden over hun leven, hun ideeën, hun liefde voor hun bedrijf, hun koeien, maar ook de natuur. Steevast ging het over de vele suïcides binnen deze beroepsgroep. Opeens wist ik niet meer zo zeker hoe we in Nederland met het stikstofprobleem om moeten gaan.

Toch drong pas echt tot mij door hoeveel leed de zorg om uitstoot en natuurbehoud veel boeren bezorgt, na het lezen van het boek Dit is mijn hof. In prachtige bewoordingen beschrijft Chris De Stoop hoe het boerenleven eruitziet, hoeveel zijn broer, die de boerderij draaiend houdt, van het land en zijn koeien houdt. Hoe zijn moeder liefdevol kalfjes de fles geeft, zelfs nog als zij hoogbejaard is. Hoe ze de fruitbomen verzorgen en genieten van de zwaluwen die ieder jaar in de stal nestelen. De dreiging van inkomstenderving, van steeds weer nieuwe voorschriften, de protesten die niets uithalen, de politieke spelletjes die gespeeld worden, het schisma dat ontstaat tussen voor- en tegenstanders van nieuwe natuur, van het weer onder laten lopen van polders; het komt in dit boek allemaal heel dichtbij. En het raakte mij. Natuurbeschermers stonden aan de goede kant, dacht ik. Maar al lezend ging ik daar toch aan twijfelen. Het aanleggen van nieuwe natuur, zoals in het boek beschreven leek wel erg ten koste van mensen en ook al bestaande natuur te gaan. Alsof er bewezen moest worden dat wat eenmaal bedacht was ook echt wel kon werken. 

Fietsend langs boerderijen en weilanden vol koeien bedacht ik hoe vreselijk het zou zijn als dit er allemaal niet meer zou zijn. En tegelijkertijd besefte ik dat het romantische beeld dat mij zo charmeerde, slechts de buitenkant is van een keihard bestaan. De broer van Chris De Stoop kon de teloorgang van zijn bedrijf niet aan en stapte uit het leven. Chris zelf besloot daarna de boerderij te blijven beheren tot het echt niet meer kan. 

Ik kan iedereen aanraden dit prachtige boek – waar overigens deze maand ook een voorstelling over speelde op locatie in Zeeuws-Vlaanderen – te lezen. Het heeft mij veel stof tot nadenken gegeven.

Meer genuanceerd denken, dat is wat het mij bracht.